UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM

U-meet, 29 september: Zicht op licht

Fluorescerende eiwitten ontrafelen gedrag cellen

Cellen laten oplichten om ze te onderzoeken, de invloed van licht op olieverf in oude schilderijen en het belang van licht bij het afbeelden van filmsterren. Ofwel: drie UvA-wetenschappers over de cruciale rol die licht speelt binnen hun recente onderzoek.

 

1. Biologie in de 21ste eeuw

 

Door welke moleculaire signalen wordt het gedrag van stamcellen aangestuurd? En kunnen we die signalen manipuleren om bijvoorbeeld tumorgroei te remmen?

 

Dr. Renée van Amerongen, werkzaam bij het Swammerdam Institute for Life Sciences (SILS) van de UvA, brengt in haar onderzoek met behulp van recente technologische ontwikkelingen de geheimen van de kleinste bouwstenen van het menselijk lichaam - cellen -  letterlijk aan het licht. Hoe weet een cel wat hij precies moet doen? En kunnen we ingrijpen op deze biologische processen, bijvoorbeeld om veroudering tegen te gaan?

 

Fluorescerende eiwitten

Onderzoek naar kwallen leidde tot de ontdekking van green fluorescent protein. Kwallen stralen in het water groen licht uit. Moleculair biologen wisten het eiwit te zuiveren dat dit groene licht veroorzaakt. Inmiddels beschikt het lab van Van Amerongen dankzij de moleculaire biologie over een hele regenboog aan kleuren.

Van Amerongen gebruikt deze fluorescerende eiwitten bij haar onderzoek naar de rol van stamcellen bij het ontstaan van borstkanker. Zij en haar team kunnen zo het gedrag van deze cellen, en zelfs individuele moleculen binnen een cel, volgen.

 

Terug naar boven

 

2. Verf en licht

 

Welke rol speelt licht in het verval, het onderzoek en de restauratie van schilderijen? Dr. Katrien Keune, onderzoeker bij het Van ‘t Hoff Institute for Molecular Sciences (HIMS) van de UvA, zoekt naar de antwoorden.

 

Wat die invloed van licht precies is, kan Keune illustreren aan de hand van drie verschillende versies van ‘De Slaapkamer’ van Vincent van Gogh: een versie van het heden, een kleurenreconstructie van hoe het geweest moet zijn, en een van de verwachte kleuren over twintig jaar. “Veranderende kleuren geven het schilderij een andere zeggingskracht”, aldus Keune. Het Van Gogh Museum zorgt nu voor een lage dosering licht bij het schilderij.

 

Juiste filters

Bij moderne kunst, bijvoorbeeld 'Roquebrune' van Ger van Elk in het Frans Hals museum, kan het een enorme uitdaging zijn om te restaureren zonder op het object in te grijpen. Daarvoor moet je een andere manier van restaureren vinden, stelt Keune. En soms ook is de oorzaak van het verkleuren van objecten niet bekend. “Met juiste filters en juiste kleuren kun je objecten ook optisch in balans brengen, zonder dat je het object aantast.”

 

Terug naar boven

 

3. Donkere sterren op het witte doek

 

Dr. Jaap Kooijman, universitair hoofddocent Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam, doet onderzoek naar het belang van licht bij het afbeelden van filmsterren. Vaak wordt ‘lichtheid’ ook metaforisch gebruikt in discussies over de vraag of zwarte Amerikaanse filmsterren nog wel ‘authentiek’ zijn of juist een product van de entertainmentindustrie zijn geworden.

Technologische ontwikkelingen van film en foto, die oorspronkelijk waren gebaseerd op de witte, lichte huid, hebben geleid tot esthetische voorkeur voor wit. Marilyn Monroe werd de esthetische standaard: iconic whiteness.

Bij de sterimago’s van zwarte Amerikaanse supersterren als Diana Ross en Beyonce Knowles constateert Kooijman een conflict tussen commercieel succes enerzijds en ‘authenticiteit’ anderzijds. Beiden worden vaak bekritiseerd omdat ze witter zouden worden afgebeeld dan hun natuurlijke huidskleur, ook wel ‘whitewashing’ genoemd. Deze notie van whitewashing wordt dan onderdeel van het sterimago van zwarte filmsterren. Huidskleur wordt de lakmoesproef om ‘authenticiteit’ vast te stellen.

 

Terug naar boven

‘Interessant inkijkje’

 

Zo’n 50 toehoorders – geïnteresseerden, professionals, studenten, wetenschappers en scholieren - vonden de U-meet van UvA unaniem een bijzonder interessante avond. Een bloemlezing van reacties na afloop.

 

'Heel interessant. Wat Renée van Amerongen vertelde, sloot goed aan op wat ik vorig jaar met biologie heb geleerd.’

 

‘Interessant! Heel leuk dat Katrien Keune bij het schilderij van de slaapkamer van Vincent van Gogh de verschillen in kleur liet zien tussen heden, verleden en toekomst."

 

'De lezing van Renée van Amerongen was medisch-specialistisch van aard, maar bood toch een echt inkijkje in interessant onderzoek. Heel duidelijk.'

 

'Goed ook vanavond weer de bevestiging te krijgen dat fundamenteel onderzoek zo belangrijk is. Dat leidt tot ontdekkingen die voor verschillende wetenschapsrichtingen weer prachtige hulpmiddelen in onderzoek bieden.'

 

'Ik wist niet dat Beyoncé net als Michael Jackson aan whitewashing deed.'

 

Terug naar boven

FNWI-college Tour

De Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica organiseert in samenwerking met Spui25 de FNWI-College Tour, ook met het thema 'licht'. Dit is het programma:

 

Woensdag 28 oktober 20.00 uur: Is licht te vangen?

Met Femius Koenderinks (IoP/AMOLF) en Tiemen Cocquyt (Museum Boerhaave)

 

Woensdag 4 november 20.00 uur: Nieuw licht in het brein

Met Wytse Wadman (SILS) en Romke Rouw (FMG Psychologie)

 

Woensdag 25 november 20.00 uur: Licht, bron van energie en informatie voor al wat leeft

Met Klaas Hellingwerf (SILS) en Fred Brouwer (HIMS)

 

Woensdag 2 december 20.00 uur:  Het onzichtbare belicht - Van schilderijen tot cellen

Met Erik Manders (SILS) en Moniek Tromp (HIMS)

 

Woensdag 9 december 20.00 uur: Licht brengen in de duisternis? Controverses tijdens en na de Verlichting

Met Machiel Keestra (IIS) en Sander Bais (IoP)

 

Terug naar boven

Meer weten?

Over licht en fluorescerende eiwitten

Dr. Renée van Amerongen

 

 

 

 

Over licht bij het verval en de restauratie van schilderijen

Dr. Katrien Keune, onderzoeker bij het Van ‘t Hoff Institute for Molecular Sciences (HIMS)

 

 

 

Over licht bij het afbeelden van filmsterren

Dr. Jaap Kooijman, universitair hoofddocent Mediastudies aan de Universiteit van Amsterdam