Nieuwsberichten

Statement VSNU over Plan S: ambities onverminderd hoog, transitie vereist zorgvuldigheid

Statement VSNU over Plan S: ambities onverminderd hoog, transitie vereist zorgvuldigheid

De VSNU onderschrijft de doelstellingen en is actief betrokken bij de ontwikkelingen op het gebied van Open Science zoals verwoord in het Nationaal Plan Open Science (NPOS). Open Science dient een fundamentele verbetering van wetenschap te realiseren door het transparant maken van het wetenschappelijk proces en output breed beschikbaar te stellen. Hierbij kan de maatschappelijk impact versterkt worden door grotere betrokkenheid bij en toegankelijkheid van wetenschappelijke output, inclusief artikelen en onderzoeksdata. 

Universiteiten staan achter Plan S
Open Access vormt een onderdeel van Open Science. De VSNU vindt dat wetenschappelijke publicaties, die tot stand zijn gekomen met publiek geld, beschikbaar moeten komen zonder betaalmuren en zet zich hier al jaren voor in. Iedereen, de wetenschapper zelf, maar ook de kleine zelfstandige, leraar, patiënt, huisarts of een wetenschapper uit ontwikkelings- en transitielanden, kan op deze manier kennis tot zich nemen, vermeerderen en verspreiden. Wetenschap moet voor iedereen vrij toegankelijk (Open Access) en herbruikbaar zijn. Open Access en zo ook Plan S dienen als middel om de controle over het publicatieproces en het eigenaarschap van de publicaties bij de wetenschap terug te krijgen. De gezamenlijke universiteiten staan dan ook volledig achter de doelstellingen van Plan S. De voornaamste vragen in dit verband zijn of Plan S ons gaat helpen onze Open Access ambities dichterbij te brengen doordat uitgevers (sneller) zullen zorgen dat ze voldoen aan de criteria die verbonden zijn aan de in het Plan gegeven routes. Wij zijn van mening dat dit het geval is. Daarnaast speelt de vraag over de breedte van Plan S: is er een kritieke massa van internationale partners om wereldwijd het gewenste disruptieve effect te bereiken en te zorgen dat Nederland niet alleen komt te staan. Om dit te bereiken zal cOAlition S de coalitie zowel binnen Europa als daarbuiten nog verder moeten uitbreiden.

Aandachtspunten Plan S
Naast steun voor de doelstellingen van Plan S herkent de VSNU ook  de zorgen die er leven onder met name wetenschappers. Wil Plan S de gewenste bijdrage kunnen leveren aan onze Open Access ambities dan is het nodig dat  die zorgen op de juiste wijze worden geadresseerd:

  • Geef de transitie voldoende tijd: zoals bijvoorbeeld een extra ronde transformatieve deals op basis van de geplande evaluatie in 2023;
  • De kwaliteit van de wetenschappelijke publicaties is essentieel. Het moet voor de wetenschapper duidelijk zijn wat betrouwbare tijdschriften zijn, en ook andere initiatieven, of het nu platforms of repositories zijn, moeten een duidelijk en transparant review proces hebben;
  • De onafhankelijkheid van wetenschap blijft gegarandeerd; 
  • Publiceren is en blijft voor iedereen betaalbaar en er is transparantie over de kosten;
  • De wetenschapper heeft  voldoende keuze om zijn/haar artikelen te kunnen publiceren;
  • Er is voldoende oog voor de positie van met name jonge of “early career” onderzoekers;
  • Open Science en Open Access krijgen aandacht binnen het systeem van waarderen en belonen van wetenschappers. Dit vraagt om commitment van de wetenschapper, maar vooral ook van leidinggevenden en bestuurders. 


Bovenstaande aandachtspunten onderstrepen het belang van het gesprek dat we op uitnodiging van NWO op 31 januari tijdens de consultatiebijeenkomst met elkaar voeren. 

Startsein pilotproject ‘You share, we take care’
Sinds 2014 zet de VSNU zich door middel van onderhandelingen met de uitgevers actief in voor de transitie naar Open Access en met succes. Over 2017 rapporteerden we een cijfer van 50% Open Access voor de wetenschappelijke publicaties van onze instellingen, met de kanttekening dat niet alles onmiddellijk open beschikbaar was. Onze transformatieve contracten met de grote uitgevers zijn succesvol, omdat we met het beschikbare geld dat we aan licenties (abonnementen) besteedden, nu onze eigen publicaties open hebben gemaakt, en nog steeds leestoegang behouden voor dat deel dat nog achter betaalmuren staat. We zien helaas wel dat het gesloten deel niet veel kleiner wordt. Er moet dus nog meer gebeuren om de tijdschriften waarin we publiceren helemaal Open Access te maken. In dat licht geven we  op 31 januari als VSNU ook het startsein voor het pilotproject ‘You share, we take care’ om onze wetenschappers te wijzen op hun recht om binnen zes maanden hun publicaties te delen via de repositories van onze instellingen. De Auteurswet (amendement Taverne) maakt dat immers mogelijk. 

Betere kwaliteitsindicatoren
In Nederland wordt ongeveer een kleine twintig procent van de jaarlijkse wetenschappelijke publicaties geheel of gedeeltelijk gefinancierd door NWO/ZonMw. De VSNU heeft DORA (de “San Francisco Declaration on Research Assessment”) al getekend en NWO zal dat binnenkort ook doen.  Dat betekent dat we gaan kijken hoe we kunnen komen tot betere kwaliteitsindicatoren dan de huidige indicatoren zoals de “journal impact” factoren en de h-index en we zullen positieve aandacht geven aan wetenschappers die toonbaar Open Science in praktijk brengen. We zijn in dit kader ook benieuwd welke maatregelen NWO en de partners van cOAlition S van plan zijn te nemen om in de eigen beoordelingsprocedures de nadruk op de reputatie van tijdschriften terug te dringen. Plan S kan ons, mits op de juiste wijze uitgevoerd, helpen om onze gezamenlijke Open Access ambities verder te brengen. Dit is waar de universiteiten en de VSNU zich voor blijven inzetten om te komen tot betere wetenschap en te zorgen dat onderzoek duurzaam en betaalbaar open beschikbaar wordt gemaakt. 

 

Deze tekst werd uitgesproken door Prof.Dr. Anton Pijpers namens de VSNU op de consultatiebijeenkomst over de implementatie van Plan S.